<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="de">
<teiHeader>
  <fileDesc>
    <titleStmt>
      <title type="main">Volks- und Landeskunde des Fürstenthums Reuß j. L.</title>
      <title type="sub">Digitale Edition, S. 141</title>
      <author><persName ref="https://d-nb.info/gnd/119209217">Brückner, Georg</persName> (1800–1881)</author>
      <editor><persName>Tobias Perschl</persName></editor><editor><persName>Markus Gerstmeier</persName></editor><editor><persName>Malte Rehbein</persName></editor>
      <respStmt><resp>Automatische Transkription und Entitätenerkennung</resp><name>Google Gemini 3 Flash (2026)</name></respStmt>
      <respStmt><resp>Layout-Korrektur, Register, Auswertungen, Edition</resp><persName>Tobias Perschl</persName><persName>Markus Gerstmeier</persName><persName>Malte Rehbein</persName><name>Claude (Anthropic)</name></respStmt>
    </titleStmt>
    <editionStmt><edition n="1.1">Version 1.1, <date when="2026-10-02">2026-10-02</date></edition></editionStmt>
    <publicationStmt>
      <publisher>Lehrstuhl für Computational Humanities, Universität Passau</publisher>
      <date when="2026-10-02">2026</date>
      <availability><licence target="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/">CC BY 4.0 (Transkription, Annotation, Daten). Faksimiles: Bayerische Staatsbibliothek München, NoC-NC 1.0.</licence></availability>
    </publicationStmt>
    <sourceDesc>
      <bibl type="original">
        <author>Brückner, Georg</author>
        <title>Volks- und Landeskunde des Fürstenthums Reuß j. L. Im Auftrage des regierenden Landesfürsten verfaßt</title>
        <pubPlace>Gera</pubPlace><publisher>Köhler</publisher><date when="1870">1870</date>
        <extent>VIII, 840 S.</extent>
        <idno type="URN">urn:nbn:de:bvb:12-bsb11005578-4</idno>
        <idno type="BSB">bsb11005578</idno>
        <idno type="shelfmark">München, Bayerische Staatsbibliothek, Germ.sp. 78 ld</idno>
      </bibl>
    </sourceDesc>
  </fileDesc>
  <encodingDesc>
    <projectDesc><p>Digitale Edition auf Grundlage einer automatischen Transkription des BSB-Digitalisats (Gemini 3 Flash, 2026), regelbasiert korrigiert und strukturiert; Register durch KI-Agenten bereinigt und mit Normdaten verknüpft.</p></projectDesc>
    <editorialDecl>
      <normalization><p>Historische Schreibung beibehalten; Umlaute modern (ä, ö, ü statt e-Superskript); langes s als s; Ligaturen aufgelöst.</p></normalization>
      <hyphenation eol="none"><p>Silbentrennung am Zeilenende aufgelöst; am Seitenende erhaltene Trennungen sind über das Seitenende hinweg in einem Absatz zusammengeführt.</p></hyphenation>
      <correction><p>Layoutfehler der automatischen Erkennung (Tabellenköpfe, Bogensignaturen, Trennstriche) sind regelbasiert korrigiert und je Seite protokolliert. Inhaltliche Druckfehler sind nicht korrigiert.</p></correction>
    </editorialDecl>
  </encodingDesc>
  <profileDesc><langUsage><language ident="de">Deutsch (1870)</language></langUsage></profileDesc>
  <revisionDesc><change when="2026-10-02">Version 1.1</change></revisionDesc>
</teiHeader>
<facsimile><surface xml:id="f0153" n="141" ulx="0" uly="0" lrx="1601" lry="2697"><graphic url="https://api.digitale-sammlungen.de/iiif/image/v2/bsb11005578_00153/full/full/0/default.jpg" mimeType="image/jpeg"/><zone xml:id="f0153-b1" type="block" ulx="98" uly="263" lrx="1415" lry="353"/><zone xml:id="f0153-b2" type="block" ulx="160" uly="411" lrx="1415" lry="677"/><zone xml:id="f0153-b3" type="block" ulx="97" uly="701" lrx="1415" lry="831"/><zone xml:id="f0153-b4" type="block" ulx="158" uly="854" lrx="1416" lry="1114"/><zone xml:id="f0153-b5" type="block" ulx="160" uly="1136" lrx="1418" lry="1370"/><zone xml:id="f0153-b6" type="block" ulx="158" uly="1393" lrx="1416" lry="1608"/><zone xml:id="f0153-b7" type="block" ulx="95" uly="1633" lrx="1418" lry="1807"/><zone xml:id="f0153-b8" type="block" ulx="295" uly="1883" lrx="1413" lry="2107"/><zone xml:id="f0153-b9" type="block" ulx="160" uly="2130" lrx="1415" lry="2390"/><zone xml:id="f0153-b10" type="block" ulx="106" uly="2404" lrx="1197" lry="2449"/><zone xml:id="f0153-l1" type="line" n="1" ulx="98" uly="263" lrx="1353" lry="308"/><zone xml:id="f0153-l2" type="line" n="2" ulx="304" uly="308" lrx="1415" lry="353"/><zone xml:id="f0153-l3" type="line" n="3" ulx="160" uly="411" lrx="1413" lry="456"/><zone xml:id="f0153-l4" type="line" n="4" ulx="304" uly="454" lrx="971" lry="499"/><zone xml:id="f0153-l5" type="line" n="5" ulx="290" uly="504" lrx="1415" lry="549"/><zone xml:id="f0153-l6" type="line" n="6" ulx="302" uly="546" lrx="1214" lry="591"/><zone xml:id="f0153-l7" type="line" n="7" ulx="302" uly="590" lrx="733" lry="635"/><zone xml:id="f0153-l8" type="line" n="8" ulx="289" uly="632" lrx="827" lry="677"/><zone xml:id="f0153-l9" type="line" n="9" ulx="97" uly="701" lrx="1392" lry="746"/><zone xml:id="f0153-l10" type="line" n="10" ulx="301" uly="746" lrx="1415" lry="790"/><zone xml:id="f0153-l11" type="line" n="11" ulx="505" uly="786" lrx="933" lry="831"/><zone xml:id="f0153-l12" type="line" n="12" ulx="158" uly="854" lrx="1238" lry="899"/><zone xml:id="f0153-l13" type="line" n="13" ulx="298" uly="899" lrx="1416" lry="943"/><zone xml:id="f0153-l14" type="line" n="14" ulx="505" uly="940" lrx="1152" lry="985"/><zone xml:id="f0153-l15" type="line" n="15" ulx="293" uly="983" lrx="1184" lry="1028"/><zone xml:id="f0153-l16" type="line" n="16" ulx="296" uly="1026" lrx="722" lry="1069"/><zone xml:id="f0153-l17" type="line" n="17" ulx="289" uly="1069" lrx="746" lry="1114"/><zone xml:id="f0153-l18" type="line" n="18" ulx="160" uly="1136" lrx="1415" lry="1181"/><zone xml:id="f0153-l19" type="line" n="19" ulx="298" uly="1180" lrx="1413" lry="1225"/><zone xml:id="f0153-l20" type="line" n="20" ulx="503" uly="1222" lrx="1352" lry="1267"/><zone xml:id="f0153-l21" type="line" n="21" ulx="299" uly="1275" lrx="1418" lry="1320"/><zone xml:id="f0153-l22" type="line" n="22" ulx="503" uly="1325" lrx="1416" lry="1370"/><zone xml:id="f0153-l23" type="line" n="23" ulx="158" uly="1393" lrx="1415" lry="1438"/><zone xml:id="f0153-l24" type="line" n="24" ulx="506" uly="1436" lrx="718" lry="1481"/><zone xml:id="f0153-l25" type="line" n="25" ulx="289" uly="1478" lrx="1416" lry="1523"/><zone xml:id="f0153-l26" type="line" n="26" ulx="296" uly="1521" lrx="1415" lry="1566"/><zone xml:id="f0153-l27" type="line" n="27" ulx="502" uly="1563" lrx="839" lry="1608"/><zone xml:id="f0153-l28" type="line" n="28" ulx="95" uly="1633" lrx="1418" lry="1678"/><zone xml:id="f0153-l29" type="line" n="29" ulx="502" uly="1679" lrx="939" lry="1721"/><zone xml:id="f0153-l30" type="line" n="30" ulx="293" uly="1720" lrx="1416" lry="1765"/><zone xml:id="f0153-l31" type="line" n="31" ulx="500" uly="1762" lrx="1415" lry="1807"/><zone xml:id="f0153-l32" type="line" n="32" ulx="298" uly="1883" lrx="1413" lry="1928"/><zone xml:id="f0153-l33" type="line" n="33" ulx="499" uly="1933" lrx="752" lry="1978"/><zone xml:id="f0153-l34" type="line" n="34" ulx="295" uly="1976" lrx="754" lry="2021"/><zone xml:id="f0153-l35" type="line" n="35" ulx="298" uly="2018" lrx="641" lry="2063"/><zone xml:id="f0153-l36" type="line" n="36" ulx="295" uly="2062" lrx="763" lry="2107"/><zone xml:id="f0153-l37" type="line" n="37" ulx="160" uly="2130" lrx="1415" lry="2175"/><zone xml:id="f0153-l38" type="line" n="38" ulx="499" uly="2176" lrx="1142" lry="2221"/><zone xml:id="f0153-l39" type="line" n="39" ulx="290" uly="2219" lrx="998" lry="2264"/><zone xml:id="f0153-l40" type="line" n="40" ulx="295" uly="2257" lrx="825" lry="2302"/><zone xml:id="f0153-l41" type="line" n="41" ulx="296" uly="2305" lrx="1412" lry="2350"/><zone xml:id="f0153-l42" type="line" n="42" ulx="499" uly="2345" lrx="1395" lry="2390"/><zone xml:id="f0153-l43" type="line" n="43" ulx="106" uly="2404" lrx="1197" lry="2449"/></surface></facsimile>
<text><body><div type="page" n="141"><pb n="141" facs="#f0153"/>
<fw type="header" place="top">3. Die Mundart.</fw>
<p xml:id="p141-b1"><lb n="1" facs="#f0153-l1"/>Allgemein: i bleibt i: Wittwer, Sinn, Bille, Bißle, is, schicken (sticken),<lb/><lb n="2" facs="#f0153-l2"/>i wird e: Deng, mer, brengt, senn, well (Ding, mir, bringt, sind, will).</p>
<p xml:id="p141-b2"><lb n="3" facs="#f0153-l3"/>Local: i wird a, ä, e: Barke, Berke (<name type="organism" ref="#organism-birke">Birke</name>), Wärthshaus, Werthshaus,<lb/><lb n="4" facs="#f0153-l4"/>i wird ei: Heimel, eich (Himmel, <lb n="5" facs="#f0153-l5"/>ich),<lb/>i wird e, eï und ai: met, meït (mit), queitt (quitt), Waind (<lb n="6" facs="#f0153-l6"/>Wind),<lb/>i wird î: geschnîden, Schlîden (geschnitten, Schlitten),<lb/><lb n="7" facs="#f0153-l7"/>i wird u: Fusch (<name type="organism" ref="#organism-fisch">Fisch</name>),<lb/><lb n="8" facs="#f0153-l8"/>i fällt aus in: weng (wenig).</p>
<p xml:id="p141-b3"><lb n="9" facs="#f0153-l9"/>Allgemein: ei bleibt ei: bei, Kreide, weisen, schleichen, glei und gleich, Zeit,<lb/><lb n="10" facs="#f0153-l10"/>ei wird ê, e: klên, êgen, ênig, wêch, hellus, getrê (klein, eigen, einig, <lb n="11" facs="#f0153-l11"/>weich, heillos, <name type="organism" ref="#organism-getreide">Getreide</name>).</p>
<p xml:id="p141-b4"><lb n="12" facs="#f0153-l12"/>Local: ei wechselt zwischen ei und ö: bleit und blöbt (bleibt)<lb n="13" facs="#f0153-l13"/>,<lb/>ei wird ä oder ê: Bä oder Bên (Bein), Mäs (<name type="organism" ref="#organism-meise">Meise</name>), Schläz <lb n="14" facs="#f0153-l14"/>(<placeName ref="#place-schleiz">Schleiz</placeName>), wêcher Têg (weicher Teig),<lb/><lb n="15" facs="#f0153-l15"/>ei wird a: A (<rs type="concept" ref="#concept-ei">Ei</rs>), anz’ges (einziges), hâm (heim),<lb/><lb n="16" facs="#f0153-l16"/>ei wird eï: meï (mein),<lb/><lb n="17" facs="#f0153-l17"/>ei wird ie: mießt (meist).</p>
<p xml:id="p141-b5"><lb n="18" facs="#f0153-l18"/>Local: ie wechselt zwischen ie und eï: viel, veïl, wie, weï, frier’n, freïr’n,<lb/><lb n="19" facs="#f0153-l19"/>ie wechselt zwischen ie, ei und eu: verdrießen, verdreußen, schießen, <lb n="20" facs="#f0153-l20"/>scheißen, scheußen. „Scheuß dau odd’r eich scheuß.“<lb/><lb n="21" facs="#f0153-l21"/>ie wird ä, e, eï, ai, u: fäl, ful, feïl (fiel), kreit (kriegt), gekregt (<lb n="22" facs="#f0153-l22"/>gekriegt), weder (wieder), schaif, Saib (schief, Sieb).</p>
<p xml:id="p141-b6"><lb n="23" facs="#f0153-l23"/>Local: eu schwankt zwischen eu, ei, eï, au, ë: neu, nei, neï, nau (neu), <lb n="24" facs="#f0153-l24"/>Leute, Leite,<lb n="25" facs="#f0153-l25"/><lb/>eu wird e oder ä: leknen (leugnen), Häh (<rs type="concept" ref="#concept-heu">Heu</rs>), Sträh (<rs type="concept" ref="#concept-streu">Streu</rs>),<lb/><lb n="26" facs="#f0153-l26"/>eu wird i oder ü: Schin, Schün (<rs type="concept" ref="#concept-scheune">Scheune</rs>), Scheiferschün (ge<lb n="27" break="no" facs="#f0153-l27"/>schieferte <rs type="concept" ref="#concept-scheune">Scheune</rs>).</p>
<p xml:id="p141-b7"><lb n="28" facs="#f0153-l28"/>Allgemein: o bleibt o außer den Eigennamen nur in sehr wenigen Worten: <lb n="29" facs="#f0153-l29"/>Obest (Obst), oft, Opfer.<lb/><lb n="30" facs="#f0153-l30"/>o wird u: Huch, Huse, Dufter, kummen, Lûs (Loos), Luth, Nuth, <lb n="31" facs="#f0153-l31"/>Rus’ (<name type="organism" ref="#organism-rose">Rose</name>), Sunn’, schunt (schon), Usen, Bugel, Wurt.</p>
<p xml:id="p141-b8">Local: o schwankt zwischen u, au, ao: tudt, taudt, taodt (todt).<lb/><lb n="32" facs="#f0153-l32"/>o schwankt zwischen ue, uo: rueth, ruoth (roth), lues, luos (los), <lb n="33" facs="#f0153-l33"/>Kuopf (Kopf),<lb/><lb n="34" facs="#f0153-l34"/>o wird e: welln (wollen),<lb/><lb n="35" facs="#f0153-l35"/>o wird a: Mantig,<lb/><lb n="36" facs="#f0153-l36"/>o wird ü: Hüfel (Hobel).</p>
<p xml:id="p141-b9"><lb n="37" facs="#f0153-l37"/>Local: ö wird ie, ä, ê, öa, ü: schien, schän, schöa (schön), hier, her, hür (<lb n="38" facs="#f0153-l38"/>höre), schwürt (schwört), büs (böse),<lb/><lb n="39" facs="#f0153-l39"/>ö wird u, ä: Durrn, Därner (Dorner),<lb/>ö <lb n="40" facs="#f0153-l40"/>wird a: Wartel (Wörtchen),<lb/><lb n="41" facs="#f0153-l41"/>ö wird i, ei, e, u: Vigel, Veigel, Vegel, Bugel (<name type="organism" ref="#organism-vogel">Vögel</name>), Jhl. <lb n="42" facs="#f0153-l42"/>De Eberlenner sprach’n Jhl un de Ongerlenner Ühl.</p>
<p xml:id="p141-b10"><lb n="43" facs="#f0153-l43"/>Allgemein: u bleibt u: Futter, gesund, muß, Schtunn, Wunner.</p>
</div></body></text>
<standOff>
<listPlace>
<place xml:id="place-schleiz"><placeName>Schleiz</placeName><desc>Stadt</desc><location><geo>50.57866 11.81024</geo></location><idno type="GeoNames">https://www.geonames.org/2838673</idno><idno type="Wikidata">https://www.wikidata.org/entity/Q32285667</idno></place>
</listPlace>
<listObject type="organism">
<object xml:id="organism-birke"><objectIdentifier><objectName>Birke</objectName><objectName type="scientific">Betula</objectName><objectName xml:lang="en">birch</objectName><idno type="GBIF">https://www.gbif.org/species/2875008</idno></objectIdentifier></object>
<object xml:id="organism-fisch"><objectIdentifier><objectName>Fisch</objectName><objectName type="scientific">Actinopterygii</objectName><objectName xml:lang="en">fish</objectName></objectIdentifier></object>
<object xml:id="organism-getreide"><objectIdentifier><objectName>Getreide</objectName><objectName xml:lang="en">grain, cereals</objectName></objectIdentifier></object>
<object xml:id="organism-meise"><objectIdentifier><objectName>Meise</objectName><objectName type="scientific">Paridae</objectName><objectName xml:lang="en">tit</objectName><idno type="GBIF">https://www.gbif.org/species/9327</idno></objectIdentifier></object>
<object xml:id="organism-rose"><objectIdentifier><objectName>Rose</objectName><objectName type="scientific">Rosa</objectName><objectName xml:lang="en">rose</objectName><idno type="GBIF">https://www.gbif.org/species/8395064</idno></objectIdentifier></object>
<object xml:id="organism-vogel"><objectIdentifier><objectName>Vogel</objectName><objectName type="scientific">Aves</objectName><objectName xml:lang="en">bird</objectName><idno type="GBIF">https://www.gbif.org/species/212</idno></objectIdentifier></object>
</listObject>
<listObject type="concept">
<object xml:id="concept-ei"><objectIdentifier><objectName>Ei</objectName><objectName xml:lang="en">egg</objectName></objectIdentifier></object>
<object xml:id="concept-heu"><objectIdentifier><objectName>Heu</objectName><objectName xml:lang="en">hay</objectName></objectIdentifier></object>
<object xml:id="concept-scheune"><objectIdentifier><objectName>Scheune</objectName><objectName xml:lang="en">barn</objectName></objectIdentifier></object>
<object xml:id="concept-streu"><objectIdentifier><objectName>Streu</objectName><objectName xml:lang="en">litter, bedding (straw or forest litter)</objectName></objectIdentifier></object>
</listObject>
</standOff>
</TEI>
