<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="de">
<teiHeader>
  <fileDesc>
    <titleStmt>
      <title type="main">Volks- und Landeskunde des Fürstenthums Reuß j. L.</title>
      <title type="sub">Digitale Edition, S. 145</title>
      <author><persName ref="https://d-nb.info/gnd/119209217">Brückner, Georg</persName> (1800–1881)</author>
      <editor><persName>Tobias Perschl</persName></editor><editor><persName>Markus Gerstmeier</persName></editor><editor><persName>Malte Rehbein</persName></editor>
      <respStmt><resp>Automatische Transkription und Entitätenerkennung</resp><name>Google Gemini 3 Flash (2026)</name></respStmt>
      <respStmt><resp>Layout-Korrektur, Register, Auswertungen, Edition</resp><persName>Tobias Perschl</persName><persName>Markus Gerstmeier</persName><persName>Malte Rehbein</persName><name>Claude (Anthropic)</name></respStmt>
    </titleStmt>
    <editionStmt><edition n="1.1">Version 1.1, <date when="2026-10-02">2026-10-02</date></edition></editionStmt>
    <publicationStmt>
      <publisher>Lehrstuhl für Computational Humanities, Universität Passau</publisher>
      <date when="2026-10-02">2026</date>
      <availability><licence target="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/">CC BY 4.0 (Transkription, Annotation, Daten). Faksimiles: Bayerische Staatsbibliothek München, NoC-NC 1.0.</licence></availability>
    </publicationStmt>
    <sourceDesc>
      <bibl type="original">
        <author>Brückner, Georg</author>
        <title>Volks- und Landeskunde des Fürstenthums Reuß j. L. Im Auftrage des regierenden Landesfürsten verfaßt</title>
        <pubPlace>Gera</pubPlace><publisher>Köhler</publisher><date when="1870">1870</date>
        <extent>VIII, 840 S.</extent>
        <idno type="URN">urn:nbn:de:bvb:12-bsb11005578-4</idno>
        <idno type="BSB">bsb11005578</idno>
        <idno type="shelfmark">München, Bayerische Staatsbibliothek, Germ.sp. 78 ld</idno>
      </bibl>
    </sourceDesc>
  </fileDesc>
  <encodingDesc>
    <projectDesc><p>Digitale Edition auf Grundlage einer automatischen Transkription des BSB-Digitalisats (Gemini 3 Flash, 2026), regelbasiert korrigiert und strukturiert; Register durch KI-Agenten bereinigt und mit Normdaten verknüpft.</p></projectDesc>
    <editorialDecl>
      <normalization><p>Historische Schreibung beibehalten; Umlaute modern (ä, ö, ü statt e-Superskript); langes s als s; Ligaturen aufgelöst.</p></normalization>
      <hyphenation eol="none"><p>Silbentrennung am Zeilenende aufgelöst; am Seitenende erhaltene Trennungen sind über das Seitenende hinweg in einem Absatz zusammengeführt.</p></hyphenation>
      <correction><p>Layoutfehler der automatischen Erkennung (Tabellenköpfe, Bogensignaturen, Trennstriche) sind regelbasiert korrigiert und je Seite protokolliert. Inhaltliche Druckfehler sind nicht korrigiert.</p></correction>
    </editorialDecl>
  </encodingDesc>
  <profileDesc><langUsage><language ident="de">Deutsch (1870)</language></langUsage></profileDesc>
  <revisionDesc><change when="2026-10-02">Version 1.1</change></revisionDesc>
</teiHeader>
<facsimile><surface xml:id="f0157" n="145" ulx="0" uly="0" lrx="1567" lry="2699"><graphic url="https://api.digitale-sammlungen.de/iiif/image/v2/bsb11005578_00157/full/full/0/default.jpg" mimeType="image/jpeg"/><zone xml:id="f0157-b1" type="block" ulx="583" uly="247" lrx="841" lry="291"/><zone xml:id="f0157-b2" type="block" ulx="505" uly="322" lrx="920" lry="366"/><zone xml:id="f0157-b3" type="block" ulx="244" uly="390" lrx="670" lry="434"/><zone xml:id="f0157-b4" type="block" ulx="52" uly="441" lrx="1381" lry="527"/><zone xml:id="f0157-b5" type="block" ulx="122" uly="526" lrx="796" lry="570"/><zone xml:id="f0157-b6" type="block" ulx="46" uly="569" lrx="1382" lry="656"/><zone xml:id="f0157-b7" type="block" ulx="125" uly="655" lrx="1384" lry="699"/><zone xml:id="f0157-b8" type="block" ulx="43" uly="741" lrx="1382" lry="826"/><zone xml:id="f0157-b9" type="block" ulx="40" uly="825" lrx="1382" lry="1083"/><zone xml:id="f0157-b10" type="block" ulx="124" uly="1083" lrx="757" lry="1127"/><zone xml:id="f0157-b11" type="block" ulx="124" uly="1125" lrx="1157" lry="1169"/><zone xml:id="f0157-b12" type="block" ulx="122" uly="1169" lrx="637" lry="1213"/><zone xml:id="f0157-b13" type="block" ulx="43" uly="1209" lrx="1385" lry="1551"/><zone xml:id="f0157-b14" type="block" ulx="245" uly="1612" lrx="527" lry="1656"/><zone xml:id="f0157-b15" type="block" ulx="43" uly="1662" lrx="1384" lry="1963"/><zone xml:id="f0157-b16" type="block" ulx="41" uly="1959" lrx="1387" lry="2386"/><zone xml:id="f0157-l1" type="line" n="1" ulx="583" uly="247" lrx="841" lry="291"/><zone xml:id="f0157-l2" type="line" n="2" ulx="505" uly="322" lrx="920" lry="366"/><zone xml:id="f0157-l3" type="line" n="3" ulx="244" uly="390" lrx="670" lry="434"/><zone xml:id="f0157-l4" type="line" n="4" ulx="124" uly="441" lrx="1381" lry="485"/><zone xml:id="f0157-l5" type="line" n="5" ulx="52" uly="483" lrx="407" lry="527"/><zone xml:id="f0157-l6" type="line" n="6" ulx="122" uly="526" lrx="796" lry="570"/><zone xml:id="f0157-l7" type="line" n="7" ulx="122" uly="569" lrx="1382" lry="613"/><zone xml:id="f0157-l8" type="line" n="8" ulx="46" uly="612" lrx="344" lry="656"/><zone xml:id="f0157-l9" type="line" n="9" ulx="125" uly="655" lrx="1384" lry="699"/><zone xml:id="f0157-l10" type="line" n="10" ulx="122" uly="741" lrx="1382" lry="785"/><zone xml:id="f0157-l11" type="line" n="11" ulx="43" uly="782" lrx="796" lry="826"/><zone xml:id="f0157-l12" type="line" n="12" ulx="122" uly="825" lrx="1382" lry="869"/><zone xml:id="f0157-l13" type="line" n="13" ulx="44" uly="867" lrx="1381" lry="911"/><zone xml:id="f0157-l14" type="line" n="14" ulx="46" uly="910" lrx="1382" lry="954"/><zone xml:id="f0157-l15" type="line" n="15" ulx="43" uly="953" lrx="1381" lry="997"/><zone xml:id="f0157-l16" type="line" n="16" ulx="40" uly="995" lrx="1381" lry="1039"/><zone xml:id="f0157-l17" type="line" n="17" ulx="44" uly="1039" lrx="1087" lry="1083"/><zone xml:id="f0157-l18" type="line" n="18" ulx="124" uly="1083" lrx="757" lry="1127"/><zone xml:id="f0157-l19" type="line" n="19" ulx="124" uly="1125" lrx="1157" lry="1169"/><zone xml:id="f0157-l20" type="line" n="20" ulx="122" uly="1169" lrx="637" lry="1213"/><zone xml:id="f0157-l21" type="line" n="21" ulx="122" uly="1209" lrx="1382" lry="1253"/><zone xml:id="f0157-l22" type="line" n="22" ulx="44" uly="1251" lrx="1382" lry="1295"/><zone xml:id="f0157-l23" type="line" n="23" ulx="44" uly="1295" lrx="1382" lry="1339"/><zone xml:id="f0157-l24" type="line" n="24" ulx="43" uly="1337" lrx="1384" lry="1381"/><zone xml:id="f0157-l25" type="line" n="25" ulx="44" uly="1379" lrx="1384" lry="1423"/><zone xml:id="f0157-l26" type="line" n="26" ulx="43" uly="1422" lrx="1385" lry="1466"/><zone xml:id="f0157-l27" type="line" n="27" ulx="43" uly="1463" lrx="1385" lry="1507"/><zone xml:id="f0157-l28" type="line" n="28" ulx="46" uly="1511" lrx="1382" lry="1551"/><zone xml:id="f0157-l29" type="line" n="29" ulx="245" uly="1612" lrx="527" lry="1656"/><zone xml:id="f0157-l30" type="line" n="30" ulx="130" uly="1662" lrx="1382" lry="1706"/><zone xml:id="f0157-l31" type="line" n="31" ulx="44" uly="1703" lrx="1382" lry="1747"/><zone xml:id="f0157-l32" type="line" n="32" ulx="44" uly="1745" lrx="1384" lry="1789"/><zone xml:id="f0157-l33" type="line" n="33" ulx="43" uly="1788" lrx="1384" lry="1832"/><zone xml:id="f0157-l34" type="line" n="34" ulx="46" uly="1832" lrx="1384" lry="1876"/><zone xml:id="f0157-l35" type="line" n="35" ulx="43" uly="1874" lrx="1382" lry="1918"/><zone xml:id="f0157-l36" type="line" n="36" ulx="44" uly="1919" lrx="826" lry="1963"/><zone xml:id="f0157-l37" type="line" n="37" ulx="125" uly="1959" lrx="1385" lry="2003"/><zone xml:id="f0157-l38" type="line" n="38" ulx="41" uly="2004" lrx="1384" lry="2047"/><zone xml:id="f0157-l39" type="line" n="39" ulx="41" uly="2044" lrx="1384" lry="2088"/><zone xml:id="f0157-l40" type="line" n="40" ulx="43" uly="2088" lrx="1385" lry="2132"/><zone xml:id="f0157-l41" type="line" n="41" ulx="44" uly="2133" lrx="1384" lry="2175"/><zone xml:id="f0157-l42" type="line" n="42" ulx="43" uly="2172" lrx="1385" lry="2216"/><zone xml:id="f0157-l43" type="line" n="43" ulx="44" uly="2215" lrx="1385" lry="2259"/><zone xml:id="f0157-l44" type="line" n="44" ulx="43" uly="2257" lrx="1384" lry="2301"/><zone xml:id="f0157-l45" type="line" n="45" ulx="43" uly="2300" lrx="1385" lry="2344"/><zone xml:id="f0157-l46" type="line" n="46" ulx="46" uly="2345" lrx="1387" lry="2386"/></surface></facsimile>
<text><body><div type="page" n="145"><pb n="145" facs="#f0157"/>
<fw type="header" place="top">3. Die Mundart.</fw>
<ab type="heading" xml:id="p145-b1" facs="#f0157-b1"><lb n="1" facs="#f0157-l1"/>Sprachproben.</ab>
<ab type="heading" xml:id="p145-b2" facs="#f0157-b2"><lb n="2" facs="#f0157-l2"/>a) Im Unterlande:</ab>
<ab type="heading" xml:id="p145-b3" facs="#f0157-b3"><lb n="3" facs="#f0157-l3"/>Umgegend von <placeName ref="#place-gera">Gera</placeName>.</ab>
<p xml:id="p145-b4"><lb n="4" facs="#f0157-l4"/>Franz. Na, Edeward, du host add'r heid dei Fett kricht vun Schullmest'r. <lb n="5" facs="#f0157-l5"/>Dir is schlacht gang.</p>
<p xml:id="p145-b5"><lb n="6" facs="#f0157-l6"/>Eduard. Woss enne? Woss menst'n?</p>
<p xml:id="p145-b6"><lb n="7" facs="#f0157-l7"/>Fr. Nu glei früh in d'r erscht'n Schtunne. West'sn nich, wie m'r bibl'sche G'<lb n="8" facs="#f0157-l8"/>schichte hott'n?</p>
<p xml:id="p145-b7"><lb n="9" facs="#f0157-l9"/>Ed. J, wenns weid'r nischt is. Die Annern kunnt'ns á nich olle viel bess'r.</p>
<p xml:id="p145-b8"><lb n="10" facs="#f0157-l10"/>Fr. Na, doss nimm'r add'r nich ib'l. Du wust ju balle gor nischt vunn <lb n="11" facs="#f0157-l11"/>dann Gleichens, dos m'r heid d'rzele sullt'n.</p>
<p xml:id="p145-b9"><lb n="12" facs="#f0157-l12"/>Ed. Ei, ich wust's wuhl, ich ho's gor vielmol durchg'las'n d'rheme. Add'r <lb n="13" facs="#f0157-l13"/>ich will d'rsch soge. Wenn ich sull mit sichen vurnahm'n Red'nsort'n d'rzel,<lb n="14" facs="#f0157-l14"/> wie's d'r Schullmestr will hobe — denn dar muzt 'n glei jeds Wurt uss, woss <lb n="15" facs="#f0157-l15"/>nich su is, wie's in d'r Bib'l schtiht — do war ich ollemohl glei ganz v'rschtarzt <lb n="16" facs="#f0157-l16"/>unn nogen is olle. Sihste, Franz, wenn ichs su d'rzele darft, wie m'r d'rheme <lb n="17" facs="#f0157-l17"/>red'n, do wullt ichs wuhl kinne. Glebst's add'r glebst's nich?</p>
<p xml:id="p145-b10"><lb n="18" facs="#f0157-l18"/>Fr. J, de warscht's och nich kinne.</p>
<p xml:id="p145-b11"><lb n="19" facs="#f0157-l19"/>Ed. Eiwuhl, ich will d'rsch glei emohl harsoge. Sull ich?</p>
<p xml:id="p145-b12"><lb n="20" facs="#f0157-l20"/>Fr. Na, do fang emohl ôn.</p>
<p xml:id="p145-b13"><lb n="21" facs="#f0157-l21"/>Ed. D'r Harr Jeses sproch durch a Gleichens. 's ging Ener naus usfs <lb n="22" facs="#f0157-l22"/><rs type="concept" ref="#concept-feld">Fald</rs> un wullte sêa. Un wie ha nu 'n Sôm hinschtrâte, do fiels'n ewwoß uff'<lb n="23" facs="#f0157-l23"/>n Wagk un wor v'rdrât'n un d'<name type="organism" ref="#organism-vogel">Vugel</name> unnern Himmel froß'ns uff. Un Etlichs <lb n="24" facs="#f0157-l24"/>fiel uff'n schtenn'gn Bud'n (m'r hunn a sue Schticke, bure Brandhieg'l) un <lb n="25" facs="#f0157-l25"/>wie's usfging, v'rdurrt's widd'r, weils kenn Sosst hotte. Un Etlichs fiel midd'n <lb n="26" facs="#f0157-l26"/>ung'r d' <name type="organism" ref="#organism-dorn">Durrn</name> un d' <name type="organism" ref="#organism-dorn">Durrn</name> ging'n â mit uff un d'rschtickten's. Un's fiels'<lb n="27" facs="#f0157-l27"/>n add'r a ewwoß uff e gut Land un's ging usf un do wörsch'n noch hunnertmohl <lb n="28" facs="#f0157-l28"/>suviel. Un wie d'r Harr Jeses doß gesät hotte, do ries 'r: War Urn hott z'hêrn, dar hêr.</p>
<ab type="heading" xml:id="p145-b14" facs="#f0157-b14"><lb n="29" facs="#f0157-l29"/><placeName ref="#place-waltersdorf">Waltersdorf</placeName>.</ab>
<p xml:id="p145-b15">'<lb n="30" facs="#f0157-l30"/>s gung ê Sêmonn aus ze sên. Un ols ha sête, ful ewwoß an'n Wagk.<lb n="31" facs="#f0157-l31"/> Do kom'n de <name type="organism" ref="#organism-vogel">Begel</name> un froß'ns uff. Manch's ful in de Schtene, wu's nich viel <lb n="32" facs="#f0157-l32"/>Are hotte un gung balle uff dorum, doß 's nich tiefe Are hotte. Wie add'r <lb n="33" facs="#f0157-l33"/>de Sunne usfgung, v'rwalk's un weil's nich Wurz'ln hotte, word's derre. Etlichs <lb n="34" facs="#f0157-l34"/>ful unner de <name type="organism" ref="#organism-dorn">Durrn</name> un de <name type="organism" ref="#organism-dorn">Durrn</name> wucks'n uff un d'rschticktn's. Etlichs ful uff <lb n="35" facs="#f0157-l35"/>e gut Land und trug <name type="organism" ref="#organism-feldfrucht">Frucht</name>, Etlichs hunnertfelt'g, Etlichs sechz'gfelt'g, Etlichs <lb n="36" facs="#f0157-l36"/>dreiß'gfelt'g. War Urn hott z'hêrn, dar hêre.</p>
<p xml:id="p145-b16"><lb n="37" facs="#f0157-l37"/>Emol hotte e Bau'r en gung'n <name type="organism" ref="#organism-wolf">Wulf</name> lamig g'fang un dochte beisch: Bei <lb n="38" facs="#f0157-l38"/>dan kümmt's nor uff de Erzihg'n on. Wenn ar gut g'zeh'n ward, konn <lb n="39" facs="#f0157-l39"/>ar menn'r <name type="organism" ref="#organism-schaf">Schofharde</name> merre nutze, ols drei <name type="organism" ref="#organism-hund">Hunne</name>. Bun senns Gleich'n larnt <lb n="40" facs="#f0157-l40"/>ar de <name type="organism" ref="#organism-schaf">Schofe</name> z'rreiße, vun menn <name type="organism" ref="#organism-hund">Hunn'n</name> sull ar larne, se z' b'schüz'n. Su <lb n="41" facs="#f0157-l41"/>zug ar'n nu uff mitt'n <name type="organism" ref="#organism-hund">Hunn'n</name> un dar gunge <name type="organism" ref="#organism-wolf">Wulf</name> nôm ganz dar'n Ort on, <lb n="42" facs="#f0157-l42"/>nor daß ar viel rosch'r un a schterker wor, wie die. Wenn nu de <name type="organism" ref="#organism-hund">Hunne</name> 'n <lb n="43" facs="#f0157-l43"/><name type="organism" ref="#organism-wolf">Wulf</name> v'rsulgt'n, thots dar zohme <name type="organism" ref="#organism-wolf">Wulf</name> gern oll'n z'vur un gogte nuch hingern <lb n="44" facs="#f0157-l44"/>har, wenn de <name type="organism" ref="#organism-hund">Hunne</name> de V'rsulg'n schunt usfgab'n hott'n; ob'r 's <name type="organism" ref="#organism-schaf">Schof</name>, dos <lb n="45" facs="#f0157-l45"/>ar'n <name type="organism" ref="#organism-wolf">Wulf</name> ab'gogt hotte, fong m'r oll'mol z'rriss'n. Dos kunnte dar Bau'r <lb n="46" facs="#f0157-l46"/>nich b'greife un wie sei Zögling widd'r emol 'n <name type="organism" ref="#organism-wolf">Wulf</name> nochsprung bis'n nah'n</p>
<fw type="sig" place="bottom">10</fw>
</div></body></text>
<standOff>
<listPlace>
<place xml:id="place-gera"><placeName>Gera</placeName><desc>Stadt</desc><location><geo>50.88029 12.08187</geo></location><idno type="GeoNames">https://www.geonames.org/2921232</idno><idno type="Wikidata">https://www.wikidata.org/entity/Q3750</idno></place>
<place xml:id="place-waltersdorf"><placeName>Waltersdorf</placeName><desc>Dorf</desc><location><geo>50.84965 11.93342</geo></location><idno type="GeoNames">https://www.geonames.org/2814405</idno></place>
</listPlace>
<listObject type="organism">
<object xml:id="organism-dorn"><objectIdentifier><objectName>Dorn</objectName><objectName xml:lang="en">thorns, thornbush</objectName></objectIdentifier></object>
<object xml:id="organism-feldfrucht"><objectIdentifier><objectName>Feldfrucht</objectName><objectName xml:lang="en">field crops</objectName></objectIdentifier></object>
<object xml:id="organism-hund"><objectIdentifier><objectName>Hund</objectName><objectName type="scientific">Canis lupus familiaris</objectName><objectName xml:lang="en">dog</objectName><idno type="GBIF">https://www.gbif.org/species/6164210</idno></objectIdentifier></object>
<object xml:id="organism-schaf"><objectIdentifier><objectName>Schaf</objectName><objectName type="scientific">Ovis aries</objectName><objectName xml:lang="en">sheep</objectName><idno type="GBIF">https://www.gbif.org/species/2441110</idno></objectIdentifier></object>
<object xml:id="organism-vogel"><objectIdentifier><objectName>Vogel</objectName><objectName type="scientific">Aves</objectName><objectName xml:lang="en">bird</objectName><idno type="GBIF">https://www.gbif.org/species/212</idno></objectIdentifier></object>
<object xml:id="organism-wolf"><objectIdentifier><objectName>Wolf</objectName><objectName type="scientific">Canis lupus</objectName><objectName xml:lang="en">wolf</objectName><idno type="GBIF">https://www.gbif.org/species/5219173</idno></objectIdentifier></object>
</listObject>
<listObject type="concept">
<object xml:id="concept-feld"><objectIdentifier><objectName>Feld</objectName><objectName xml:lang="en">field, arable land</objectName></objectIdentifier></object>
</listObject>
</standOff>
</TEI>
